Creatieve werkvormen in de eredienst


Een sketch of een videoclip als onderdeel van een kerkdienst. Dat is geen modieus gedoe en ook geen wereldgelijkvormigheid. God zelf trekt van alles uit de kast om zichzelf aan ons te openbaren. Creatieve werkvormen verduidelijken of verdiepen een bijbelse boodschap. Een creatieve werkvorm in de kerk is een middel en geen doel. God wil en kan het gebruiken om door zijn Geest mensen te overtuigen. De motivatie om een boodschap over te brengen wordt ontleend aan het belang van die boodschap. Als we ervan uitgaan dat Gods boodschap van levensbelang is voor iedereen, rijst de vraag hoe die boodschap dicht bij het hart van mensen gebracht kan worden.

Bijbelse argumenten
De mens is geschapen naar Gods beeld en God is creatief. Dat blijkt uit de overweldigende schoonheid van de schepping, maar ook uit de wijze waarop hij zichzelf openbaart. Hij brengt zijn boodschap bijvoorbeeld door middel van een brandende braamstruik (Exodus 3:2-4), een bevende en rokende berg, in de donder (Ex.19:17-20), in een zachte koelte (1 Koningen 19:12-13), door visioenen en dromen (Genesis 28:12-13; Daniëll 7:9; Handelingen 2:17-18), geschreven tekst (Dan.5:5). God schakelt voor zijn doel dieren in, zoals de ezel van
Bileam (Numeri 22:28) of de vis, die Jona opslokte (Jona 1:17-2:10). Bovendien gebruikt Hij mensen van allerlei slag en soort: Amos de schapenfokker, David de Koning, Petrus de Visser, Lukas de arts en Paulus de academicus. Zij die door God geïnspireerd het woord voerden gebruikten beelden uit het dagelijks leven om de grootheid van God te laten zien: God als rots, schuilplaats, herder enzovoort. Ook de profeten grepen allerlei creatieve vormen aan om hun boodschap te verduidelijken en te verdiepen. Jeremia smeet bijvoorbeeld een kruik aan gruzelementen (Jeremia 19:1-13).

Joodse eredienst
De eredienst van het Joodse volk is vol symbolen en creatieve werkvormen; denk aan de tabernakel, de offerplechtigheden, de voorgeschreven kleding en handelingen. Alles droeg een diep religieuze betekenis met zich mee. Een sterk voorbeeld hiervan is de zondebok (Leviticus 16:10-11), die symbolisch de zonde van het volk wegdroeg de woestijn in. Ook uit het onderwijs en de wonderen van Jezus blijkt Gods creativiteit: de vele gelijkenissen, die aansloten bij de belevingswereld van zijn toehoorders, de genezing van zieken, de spijziging van duizenden zijn voorbeelden van de creativiteit waarmee God zichzelf bekend maakte aan mensen. God verlangt ernaar dat de aan mensen geschonken creativiteit tot zijn eer wordt gebruikt en aangewend in het overbrengen van zijn boodschap. We zien dat als het gaat om de beeldende kunst (Exodus 31:1-11), de muziek (1 Kronieken 15:1; Psalm 150), de dans (Exodus 15:20) en het geschreven Woord (de Bijbel en haar literaire diversiteit). Paulus zegt in 1 Korintiërs 9:23: ‘Alles doe ik ter wille van het Evangelie.’ Hij verplaatste zich in de belevingswereld van zijn toehoorders om het evangelie zo dicht mogelijk bij de mensen te brengen.

Historische argumenten
In de twintig eeuwen kerkgeschiedenis zien we een geweldige hoeveelheid creatieve werkvormen. Avondmaal en doop vallen ook onder onze definitie en deze vormen zijn zo oud als de kerk zelf. De kerk (met name de Rooms-katholieke Kerk) maakt(e) volop gebruik van symbolen en creatieve werkvormen. We kunnen hierbij denken aan allerlei gebruiken tijdens de avondmaals/eucharistieviering, doopbediening, huwelijkssluiting en begrafenissen. Maar ook zie je het in het gebruik van de paaskaars, van wierook, in de kleding, in de bouw van
een kerk of de invulling van het liturgisch centrum. Het gebruik van creativiteit zie je ook terug in de religieuze kunst. Iedereen die een middeleeuwse kerk bezocht, zag bijbelse voorstellingen in glas-in-loodramen, schilderijen en beelden. Op deze wijze kon het volk het geloof ‘lezen’, ook al was het analfabeet.
Ook toneel werd gebruikt in kerkelijke vieringen. In Lodewick, ‘Literaire Kunst’, lezen we dat het Middeleeuws toneel in Europa ontstond uit godsdienstige plechtigheden. In de gregoriaanse misgezangen werden dialogen ingebouwd, waarin het kerkelijk feest van die dag herdacht werd. Zo was er in de Paasdienst een gezongen dialoog tussen de vrouwen bij het graf en de engelen. Bekend zijn ook de nog steeds voorkomende, passiespelen die het verhaal van het lijden van Jezus in toneel weergeven. Ook de Mattheüs Passion is een vorm die velen aanspreekt.

Communicatieve argumenten
Een spreekwoord zegt ‘één plaatje zegt meer dan duizend woorden’. In de maatschappij worden producten op creatieve wijze aan de man gebracht. Reclamebureaus doen er alles aan om met hun boodschap mensen te raken en over te halen voor hun product te kiezen. Ze weten dat vorm en inhoud onlosmakelijk aan elkaar verbonden zijn. Of we het willen of niet, we leven in een beeldcultuur. Duizenden beelden raken dagelijks ons netvlies. Beelden die snel en afwisselend zijn. De kwaliteit van de verpakking is hoog, omdat mensen anders hun aandacht verliezen. Ook in het onderwijs wordt gebruik gemaakt van alle mogelijke creatieve vormen als video, muziek en beamers. Uit onderzoeken blijkt dat een boodschap die verduidelijkt wordt met een passend beeld of een passende handeling het meeste effect sorteert. Wat doet de kerk met deze gegevens? In Lucas 16 vers 8 lezen we dat de kinderen dezer wereld ten aanzien van hun geslacht met veel meer overleg te werk gaan dan de kinderen van het licht – een vermaning?

Voorbeelden van creatieve werkvormen:
- Kunstvoorwerpen (schilderijen, beelden)
- Muziek (bijvoorbeeld een bestaand populair nummer, een andere tekst op een bekend liedje, life of ‘ingeblikt’)
- Video (een muziekclip, een filmfragment of een eigen productie, bijvoorbeeld straatinterviews of interviews
met gemeenteleden)
- Drama (bijvoorbeeld een sketch of een monoloog)
- Declamatie
- Mime
- Dans
- Symbolische handelingen (het ‘inleveren’ van briefjes met gebeden, het aansteken van kaarsjes)

Aandachtspunten
Geef het allerbeste (wat u hebt) voor de Allerhoogste. Doe het goed! Gaat u aan het werk met creatieve vormen in de eredienst, dan zijn de volgende punten van belang:
· Datgene wat u gaat doen, moet in principe gedragen worden door (het kader van) de gemeente. · Begin met een werkvorm die begrijpelijk en aanvaardbaar is voor de gemeente. Geef mensen de gelegenheid te wennen aan deze vorm van communicatie.· Een team van medewerkers, gekozen op grond van hun specifieke gaven, is een voorwaarde.
· Hebt u groen licht om een dienst voor te bereiden met creatieve vormen, en is er een team begaafde medewerkers beschikbaar, dan kunt u aan de slag gaan. Planmatig werken is belangrijk voor een goed resultaat. Een werkplan moet in elk geval de volgende punten bevatten:
- Waarom en waartoe? Wat is de motivatie om dit te gaan doen? Welke concrete doelen willen we ermee bereiken?
- Wat wordt door wie gedaan? Hier wordt concreet de gekozen activiteit omschreven. Ook geven we aan hoe we hiermee aan de slag gaan. Welke gaven zijn ervoor nodig en welke ervaring en deskundigheid? Wie schakelen we in en hoe verdelen we de teken?
- Waar en wanneer? In welke dienst gaan we het plan uitvoeren?
- Op welke manier en tegen welke kosten? Welke materialen hebben we nodig en welke methoden en middelen moeten er gebruikt worden? Is er bijvoorbeeld toerusting nodig? Wat gaat dit alles kosten?
· Is het plan eenmaal uitgevoerd, zorg dan altijd voor een evaluatie achteraf. Zo kunt u de kwaliteit verbeteren.


Peter Kos
Dit artikel verscheen eerder in idea, vakblad voor missionaire gemeenteopbouw van de EA,
www.ea.nl/idea

Creatieve werkvormen in de eredienst

Een sketch of een videoclip als onderdeel van een kerkdienst. Dat is geen modieus gedoe en ook geen wereldgelijkvormigheid. God zelf trekt van alles uit de kast om zichzelf aan ons te openbaren. Creatieve werkvormen verduidelijken of verdiepen een bijbelse boodschap. Een creatieve werkvorm in de kerk is een middel en geen doel. God wil en kan het gebruiken om door zijn Geest mensen te overtuigen. De motivatie om een boodschap over te brengen wordt ontleend aan het belang van die boodschap. Als we ervan uitgaan dat Gods boodschap van levensbelang is voor iedereen, rijst de vraag hoe die boodschap dicht bij het hart van mensen gebracht kan worden.

Bijbelse argumenten
De mens is geschapen naar Gods beeld en God is creatief. Dat blijkt uit de overweldigende schoonheid van de schepping, maar ook uit de wijze waarop hij zichzelf openbaart. Hij brengt zijn boodschap bijvoorbeeld door middel van een brandende braamstruik (Exodus 3:2-4), een bevende en rokende berg, in de donder (Ex.19:17-20), in een zachte koelte (1 Koningen 19:12-13), door visioenen en dromen (Genesis 28:12-13; Daniëll 7:9; Handelingen 2:17-18), geschreven tekst (Dan.5:5). God schakelt voor zijn doel dieren in, zoals de ezel van
Bileam (Numeri 22:28) of de vis, die Jona opslokte (Jona 1:17-2:10). Bovendien gebruikt Hij mensen van allerlei slag en soort: Amos de schapenfokker, David de Koning, Petrus de Visser, Lukas de arts en Paulus de academicus. Zij die door God geïnspireerd het woord voerden gebruikten beelden uit het dagelijks leven om de grootheid van God te laten zien: God als rots, schuilplaats, herder enzovoort. Ook de profeten grepen allerlei creatieve vormen aan om hun boodschap te verduidelijken en te verdiepen. Jeremia smeet bijvoorbeeld een kruik aan gruzelementen (Jeremia 19:1-13).

Joodse eredienst
De eredienst van het Joodse volk is vol symbolen en creatieve werkvormen; denk aan de tabernakel, de offerplechtigheden, de voorgeschreven kleding en handelingen. Alles droeg een diep religieuze betekenis met zich mee. Een sterk voorbeeld hiervan is de zondebok (Leviticus 16:10-11), die symbolisch de zonde van het volk wegdroeg de woestijn in. Ook uit het onderwijs en de wonderen van Jezus blijkt Gods creativiteit: de vele gelijkenissen, die aansloten bij de belevingswereld van zijn toehoorders, de genezing van zieken, de spijziging van duizenden zijn voorbeelden van de creativiteit waarmee God zichzelf bekend maakte aan mensen. God verlangt ernaar dat de aan mensen geschonken creativiteit tot zijn eer wordt gebruikt en aangewend in het overbrengen van zijn boodschap. We zien dat als het gaat om de beeldende kunst (Exodus 31:1-11), de muziek (1 Kronieken 15:1; Psalm 150), de dans (Exodus 15:20) en het geschreven Woord (de Bijbel en haar literaire diversiteit). Paulus zegt in 1 Korintiërs 9:23: ‘Alles doe ik ter wille van het Evangelie.’ Hij verplaatste zich in de belevingswereld van zijn toehoorders om het evangelie zo dicht mogelijk bij de mensen te brengen.

Historische argumenten
In de twintig eeuwen kerkgeschiedenis zien we een geweldige hoeveelheid creatieve werkvormen. Avondmaal en doop vallen ook onder onze definitie en deze vormen zijn zo oud als de kerk zelf. De kerk (met name de Rooms-katholieke Kerk) maakt(e) volop gebruik van symbolen en creatieve werkvormen. We kunnen hierbij denken aan allerlei gebruiken tijdens de avondmaals/eucharistieviering, doopbediening, huwelijkssluiting en begrafenissen. Maar ook zie je het in het gebruik van de paaskaars, van wierook, in de kleding, in de bouw van
een kerk of de invulling van het liturgisch centrum. Het gebruik van creativiteit zie je ook terug in de religieuze kunst. Iedereen die een middeleeuwse kerk bezocht, zag bijbelse voorstellingen in glas-in-loodramen, schilderijen en beelden. Op deze wijze kon het volk het geloof ‘lezen’, ook al was het analfabeet.
Ook toneel werd gebruikt in kerkelijke vieringen. In Lodewick, ‘Literaire Kunst’, lezen we dat het Middeleeuws toneel in Europa ontstond uit godsdienstige plechtigheden. In de gregoriaanse misgezangen werden dialogen ingebouwd, waarin het kerkelijk feest van die dag herdacht werd. Zo was er in de Paasdienst een gezongen dialoog tussen de vrouwen bij het graf en de engelen. Bekend zijn ook de nog steeds voorkomende, passiespelen die het verhaal van het lijden van Jezus in toneel weergeven. Ook de Mattheüs Passion is een vorm die velen aanspreekt.

Communicatieve argumenten
Een spreekwoord zegt ‘één plaatje zegt meer dan duizend woorden’. In de maatschappij worden producten op creatieve wijze aan de man gebracht. Reclamebureaus doen er alles aan om met hun boodschap mensen te raken en over te halen voor hun product te kiezen. Ze weten dat vorm en inhoud onlosmakelijk aan elkaar verbonden zijn. Of we het willen of niet, we leven in een beeldcultuur. Duizenden beelden raken dagelijks ons netvlies. Beelden die snel en afwisselend zijn. De kwaliteit van de verpakking is hoog, omdat mensen anders hun aandacht verliezen. Ook in het onderwijs wordt gebruik gemaakt van alle mogelijke creatieve vormen als video, muziek en beamers. Uit onderzoeken blijkt dat een boodschap die verduidelijkt wordt met een passend beeld of een passende handeling het meeste effect sorteert. Wat doet de kerk met deze gegevens? In Lucas 16 vers 8 lezen we dat de kinderen dezer wereld ten aanzien van hun geslacht met veel meer overleg te werk gaan dan de kinderen van het licht – een vermaning?

Voorbeelden van creatieve werkvormen:
- Kunstvoorwerpen (schilderijen, beelden)
- Muziek (bijvoorbeeld een bestaand populair nummer, een andere tekst op een bekend liedje, life of ‘ingeblikt’)
- Video (een muziekclip, een filmfragment of een eigen productie, bijvoorbeeld straatinterviews of interviews
met gemeenteleden)
- Drama (bijvoorbeeld een sketch of een monoloog)
- Declamatie
- Mime
- Dans
- Symbolische handelingen (het ‘inleveren’ van briefjes met gebeden, het aansteken van kaarsjes)

Aandachtspunten
Geef het allerbeste (wat u hebt) voor de Allerhoogste. Doe het goed! Gaat u aan het werk met creatieve vormen in de eredienst, dan zijn de volgende punten van belang:
· Datgene wat u gaat doen, moet in principe gedragen worden door (het kader van) de gemeente. · Begin met een werkvorm die begrijpelijk en aanvaardbaar is voor de gemeente. Geef mensen de gelegenheid te wennen aan deze vorm van communicatie.· Een team van medewerkers, gekozen op grond van hun specifieke gaven, is een voorwaarde.
· Hebt u groen licht om een dienst voor te bereiden met creatieve vormen, en is er een team begaafde medewerkers beschikbaar, dan kunt u aan de slag gaan. Planmatig werken is belangrijk voor een goed resultaat. Een werkplan moet in elk geval de volgende punten bevatten:
- Waarom en waartoe? Wat is de motivatie om dit te gaan doen? Welke concrete doelen willen we ermee bereiken?
- Wat wordt door wie gedaan? Hier wordt concreet de gekozen activiteit omschreven. Ook geven we aan hoe we hiermee aan de slag gaan. Welke gaven zijn ervoor nodig en welke ervaring en deskundigheid? Wie schakelen we in en hoe verdelen we de teken?
- Waar en wanneer? In welke dienst gaan we het plan uitvoeren?
- Op welke manier en tegen welke kosten? Welke materialen hebben we nodig en welke methoden en middelen moeten er gebruikt worden? Is er bijvoorbeeld toerusting nodig? Wat gaat dit alles kosten?
· Is het plan eenmaal uitgevoerd, zorg dan altijd voor een evaluatie achteraf. Zo kunt u de kwaliteit verbeteren.


Peter Kos
Dit artikel verscheen eerder in idea, vakblad voor missionaire gemeenteopbouw van de EA,
www.ea.nl/idea